Op deze pagina staat achtergrondinformatie en uitleg over het Zwartboek Aanbesteden ICT. Wat is het, waarom bestaat het, wat doet het.
Het Zwartboek is een initiatief dat het ontbreken van marktwerking in de ICT-markt inzichtelijk maakt en laat zien op welke punten de Aanbestedingswet steeds weer overtreden wordt.
Het Zwartboek Aanbesteden ICT is een Mastodon-account dat ICT-aanbestedingen die om een merknaam vragen aan de schandpaal nagelt. Waar vind ik het, wie maakt het, hoe werkt het?
Je vindt het Zwartboek op https://mastodon.nl/@zwartboekaanbesteden
Nou, maak daar maar enkelvoud van. Valentijn Sessink maakt het Zwartboek.
Met onregelmatige tussenpozen vermeldt het Zwartboek aanbestedingen van aanbestedingskalender.nl die die een merknaam noemen of die naar inzicht van de redactie anderszins niet door de beugel kunnen, krijgen een vermelding
Ik probeer elke maand een maand bij te werken. Dat betekent dat het account een maand stil kan zijn en dan opeens in de loop van een paar dagen zestig berichten plaatst.
Wanneer je je op Mastodon aanmeldt, kun je de pagina volgen. Je krijgt de nieuwe berichten dan automatisch op je tijdlijn te zien.
Wat op Mastodon ook kan, is de RSS-feed van het Zwartboek volgen: https://mastodon.nl/@zwartboekaanbesteden.rss
Het Zwartboek loopt min of meer chronisch achter. Gebruik het dus niet als bron voor je aanbestedingen.
Het probeert volledig te zijn. Geen garantie natuurlijk, maar we proberen alle aanbestedingen langs te lopen. Even een maandje overslaan zit er dan eigenlijk niet in.
Ik probeer het Zwartboek te beperken tot aanbestedingszaken. Heel af en toe boost ik een bericht van iemand anders, meestal gaat het dan over het Zwartboek zelf, soms over een aanbesteding. En soms over iets anders, want ik ben gewoon een mens met een toetsenbord.
Maar ik probeer de andere onderwerpen te beperken: je volgyt het Zwartboek vanwege de aanbestedingen, niet vanwege de mening van de redactie. En ik volg dus ook geen andere accounts.
Stuur een berichtje aan het Zwartboek. Ik probeer de vraag te beantwoorden.
Valentijn Sessink is de redacteur, curator - journalist, CEO, goeroe, therapeut en specialist van het Zwartboek. Hoe maakt hij het Zwartboek?
Goed, dank u.
Zeg maar "je" hoor. Ik probeer eens per maand alle ICT-gerelateerde aanbestedingen door te lopen. Ja echt, ik bekijk ze allemaal, met de hand.
Nee, ik ben technisch georiënteerd en doe al zo'n dertig jaar dingen met digitale onafhankelijkheid en digitale autonomie.
Meer specifiek: Linux, autonome werkplekken, Nextcloud, dat soort dingen.
Ik word er nogal moe van dat er steeds maar weer dezelfde dure licenties gekocht worden, terwijl iedereen de mond vol heeft van digitale autonomie.
Als de geldstroom niet verandert, verandert ook onze digitale afhankelijkheid niet.
Het is keiharde onbetaalde noodzaak.
Ik werk bij Lucidon aan de autonome desktop.
Ja, ik ben beschikbaar als spreker. Recente presentaties gaf ik bijvoorbeeld bij de NLUUG en bij het Forum Standaardisatie.
Nee en ik heb het doorzoeken verder ook niet geautomatiseerd. Dat is ook niet zo zinvol: ik probeer ook zelf te begrijpen waarom een aanbesteding gaat zoals 'ie gaat en ik probeer een beetje feeling te houden met het onderwerp. Dat lukt natuurlijk niet als ik een robot het werk laat doen.
Uhm, ik heb nog geen donatiepagina, als dat je vraag is.
En natuurlijk kom ik graag over het Zwartboek vertellen.
Mijn persoonlijke site is valentijn.sessink.nl, mijn Mastodon-account is mastodon.nl/@valentyn. Ik heb nog een LinkedIn-account omdat ik nog niet helemaal zonder durf, maar als je me wilt bereiken kun je beter mijn Signal-handle valentyn.70 gebruiken.
Wie niet weet hoe aanbesteden werkt, snapt misschien ook niet goed wat het Zwartboek beoogt. Hieronder vind je achtergrondinformatie voor dummies over het proces van aanbesteden.
In vogelvlucht werkt het zo: overheidsorganisaties zijn verplicht om hun inkopen aan te besteden. Dat geldt zowel voor producten als voor dienstverlening. Zo’n aanbesteding bestaat uit de technische (ook wel: functionele) omschrijving van de diensten die je wilt afnemen en de periode. Daarnaast omschrijf je de eisen waar de leverancier aan moet voldoen: geen Russisch bedrijf, geen criminele antecedenten, een beroepsaansprakelijkheidsverzekering, minimale omzet zoveel miljoen, dat soort zaken.
De aanbestedingswet is bedoeld om eerlijke concurrentie te bevorderen. In de wet staat bijvoorbeeld dat een aanbesteding geen fabrikant mag bevoordelen. Door een merknaam te noemen, doe je dat natuurlijk wel.
In artikel 1.10a:
Een aanbestedende dienst of een speciale-sectorbedrijf ontwerpt geen overheidsopdracht, speciale-sectoropdracht of concessieopdracht met het oogmerk om zich te onttrekken aan de toepassing van deel 2, deel 2a of deel 3 van deze wet of om de mededinging op kunstmatige wijze te beperken.
De mededinging is kunstmatig beperkt indien de overheidsopdracht, speciale-sectoropdracht of concessieopdracht is ontworpen met het doel bepaalde ondernemers ten onrechte te bevoordelen of te benadelen.
We citeren de wet maar even, artikel 2.75: "Een aanbestedende dienst neemt in de aanbestedingsstukken de technische specificaties op, waarin de door hem voor een werk, dienst of levering voorgeschreven kenmerken zijn opgenomen".
Artikel 2.76 gaat daarop verder en zegt zelfs expliciet dat "niet naar een bepaald fabrikaat, een bepaalde herkomst of een bijzondere werkwijze die kenmerkend is voor de producten of diensten van een bepaalde ondernemer" verwezen mag worden, en ook niet naar "een merk, een octrooi of een type, een bepaalde oorsprong of een bepaalde productie, waardoor bepaalde ondernemingen of bepaalde producten worden bevoordeeld of uitgesloten, tenzij dit door het voorwerp van de overheidsopdracht gerechtvaardigd is".
Men noemt dat ook wel ook wel "functioneel aanbesteden".
Lees de artikelen onder het kopje Bestek, dat lijkt me het beste. Verder moet je misschien naar een afkickkliniek, maar dat is weer een heel ander verhaal.
De Aanbestedingswet zegt in artikel 4.15 dat alleen een "ondernemer die zich door een gunningsbeslissing benadeeld acht" een zogenaamde "vordering tot vernietiging" kan indienen. Zo ver ik weet is de jurisprudentie daarover vrij helder. Als je geen belang hebt (d.i. niet zelf benadeeld wordt als ondernemer), dan mag je ook niet klagen.
Die ondernemer is ook niet gek. Klagen over een aanbesteding levert geen geld op en is wel een hoop gedoe. Veel van de overtredingen in de aanbestedingswet zijn klein of hebben voor individuele ondernemers geen nadeel. Het te lang laten lopen van een contract is voor een ondernemer bijvoorbeeld geen probleem, maar vormen wel degelijk een probleem voor de marktwerking.
In de postings van het Zwartboek staan nogal eens wetsartikelen vermeld, bijvoorbeeld "overtreding AW2012 1.10a lid 2" of "overtreding 2.140 lid 3". In principe kun je, ook als niet-jurist, die artikelen gewoon opzoeken in de wet, maar de in het Zwartboek meest voorkomende vermeld ik hieronder.
De mededinging is kunstmatig beperkt indien de [opdracht] is ontworpen met het doel bepaalde ondernemers ten onrechte te bevoordelen of te benadelen. Meestal gebruik ik dit beginselartikel als er een merknaam gebruikt wordt.
De artikelen in Afdeling 2.3.3. Bestek werken de verplichtingen voor het omschrijven van de opdracht gedetailleerd uit en je zou dus ook "Overtreding art. 2.75", "art. 2.76 lid 3" kunnen zeggen.
Meestal is de aanvraag zo algemeen omschreven, dat het niet zoveel zin heeft om op detail de verplichtingen in het bestek na te lopen. Vandaar: 1.10a lid 2.
Zie ook hierboven. Deze artikelen omschrijven gedetailleerder hoe je bestek eruit moet zien, hoe je dus de opdracht moet omschrijven. Dát er een technische omschrijving moet zijn, volgt uit artikel 2.75 lid 1: Een aanbestedende dienst neemt in de aanbestedingsstukken de technische specificaties op, waarin de door hem voor een werk, dienst of levering voorgeschreven kenmerken zijn opgenomen. Wanneer aanbestedingen vragen om een merk, laten ze meestal deze technische omschrijving geheel weg.
De looptijd van een raamovereenkomst is niet langer dan vier jaar, behalve in uitzonderingsgevallen die deugdelijk gemotiveerd zijn. Vraagt een raamovereenkomst om een langere looptijd, dan kun je dus in overtreding zijn. Kantoorsoftware aanschaffen (om maar wat te noemen) lijkt me geen uitzonderingsgeval - bovendien heb ik de "deugdelijke motivering" nog nooit langs zien komen.
Wie een foute aanbesteding wil doen, vindt hieronder nuttige foute tips.
Een Raamovereenkomst is een overeenkomst met het doel gedurende een bepaalde periode de voorwaarden inzake te plaatsen overheidsopdrachten of speciale-sectoropdrachten vast te leggen
Denk bijvoorbeeld aan kantoorartikelen: je weet niet exact hoeveel pennen, papier, kladblokjes en andere zaken je nodig hebt, maar je weet wel op hoofdlijnen wat je zoekt. Met een raamovereenkomst kun je dan de bestelvoorwaarden vastleggen. Maar nog steeds geldt dan, dat je die overeenkomst niet mag misbruiken om "bepaalde ondernemers ten onrechte te bevoordelen of benadelen" (artikel 1.10a).
Waar gaat het mis bij de Raamovereenkomst?
De raamovereenkomst heeft een maximumduur van vier jaar, "behalve in uitzonderingsgevallen die deugdelijk gemotiveerd zijn". Maar ja, wat is een uitzonderingsgeval? En wat is "deugdelijk gemotiveerd"? Kortom, ik zie regelmatig aanbestedingen die een raamovereenkomst voor meer dan vier jaar afsluiten. Meestal zonder nadere motivering, want waarom zou je ook? Er is immers niemand die toezicht houdt op de termijnen en "benadeeld ondernemers" gaan echt niet klagen.
Maar al te vaak wordt de raamovereenkomst-route gebruikt om een software broker in arm te nemen. De suggestie in de aanbesteding lijkt dan te zijn: we zoeken een softwareleverancier. Maar de aanbestedende dienst zoekt gewoon: software.
Als het om auto's ging, zou je de truc als volgt kunnen uitleggen: we zoeken een autogarage. Eis aan de autogarage is: u bent gecertificeerd Volkswagen-dealer. Zo gauw we een goede garage gevonden hebben, bestellen we dan ... Volkswagens. Dat mag niet, want artikel 1.10a.
Zie ook vraag 14 in deze kamervragen.
Soms heeft iets gewoon een suffe hashtag nodig. In het geval van een raamovereenkomst die bedoeld is om een fabrikant te bevoordelen, koos ik ooit voor de - misschien wat gemakzuchtige - hashtag #raambesteding. Niet de mooiste, vind ik achteraf.
Maar goed, wat is dus een #raambesteding? Dat is een raamovereenkomst waarmee je probeert toch een bepaald product of bepaalde producten van één fabrikant aan te schaffen. Dat doe je door een raamovereenkomst af te sluiten ("de voorwaarden inzake te plaatsen overheidsopdrachten vast te leggen"), maar daarna ga je binnen die gesloten overeenkomst gewoon lekker merkproducten bestellen.
(volgt)
(volgt)
Hier zal ik een keer goed voor gaan zitten, maar zo uit de losse pols weet ik al wel wat handige tips.
Ten eerste: weet wat je vraagt. Indien je namelijk geen technische vragen stelt, weet je ook zeker dat je geen technische antwoorden krijgt - dan krijg je merknamen en dat is het dan.
Vraag ook om standaarden. De door de overheid verplichte standaarden staan uitgelegd op de site van het Forum Standaardisatie, vraag ze ook echt uit.
Probeer een aankoop te zien in het licht van de toekomst en van het grote geheel. Als je digitaal onafhankelijk wilt worden, heeft het geen zin om blind hetzelfde te bestellen als vier jaar geleden. Dan moet je dus kritisch nadenken: wacht even, vier jaar geleden hadden we 278 stuks, kunnen we in overleg met de ICT-afdeling eens kijken of we 5% daarvan zouden kunnen uitfaseren ten gunste van een meer autonome oplossing?
Als ik nog meer stichtelijke ideeën heb, zal ik ze hier vermelden. Er komen vast ook een paar links naar goede aanbestedingen.
Het Zwartboek is wel eens in het nieuws. Ook zie ik wel eens een nuttig achtergrondartikel. Zie hieronder.
Achtergrondartikelen:
Valentijn Sessink schrijft het Zwartboek. Lucidon.eu levert autonome werkplekken.